Informatie voor Ouders

Iedereen is weleens bang. Een angstig gevoel kan heel nuttig zijn. Het is een natuurlijke reactie die je waarschuwt voor gevaar. Je lichaam maakt zich klaar om te reageren zodat je kunt vluchten of vechten. Je hart gaat bijvoorbeeld sneller kloppen en je spieren spannen zich aan. Dit is een gezonde reactie. Als kinderen problemen hebben op school, thuis of met hun gezondheid, kunnen ze zich daar angstig over voelen, maar deze gevoelens verdwijnen meestal als de aanleiding voor de angst verdwijnt.

Sommige kinderen en jongeren zijn vaak bang zonder duidelijke oorzaak. Of ze zijn in bepaalde situaties veel banger dan nodig is. Je kind is bijvoorbeeld bang om naar bepaalde plekken te gaan (een plein of het openbaar vervoer), of om bepaalde dingen te doen (een spreekbeurt houden, een bloedtest laten doen). Of hij of zij maakt zich veel zorgen over van alles en nog wat en heeft daardoor vaak problemen met slapen of concentreren.

Als een kind regelmatig erg angstig is, hier veel last van heeft en ‘gewone’ of belangrijke dingen niet durft te doen, kan er sprake zijn van een angststoornis. Door dingen uit de weg te gaan (te vermijden), wordt de angst niet minder. Vaak wordt het juist erger. Het kan bijvoorbeeld steeds moeilijker worden om naar school te gaan, vrienden te maken en te houden, leuke dingen te doen of te werken. Op de lange termijn leidt het vaak ook tot andere psychische en sociale problemen.

Ouders

Wat is angst en wanneer spreek je van een angststoornis?

Iedereen voelt zich weleens angstig of gestresst. Angst is een normale en nuttige emotie die ons helpt in gevaarlijke situaties. Het zorgt ervoor dat we snel kunnen reageren wanneer er iets aan de hand is. Bijvoorbeeld door te vechten of te vluchten. 

Soms voelen mensen echter ook veel angst in situaties die eigenlijk niet gevaarlijk zijn. Die angst kan zo sterk zijn dat het invloed heeft op het dagelijks leven. Je gaat bijvoorbeeld dingen vermijden of voelt je zo gespannen dat je niet meer goed kunt functioneren. 

Wanneer je voor een lange tijd  veel angst ervaart, deze angst groter is dan het daadwerkelijke gevaar en je er erg veel last van hebt, kan er sprake zijn van een angststoornis.

Hoe ontstaat een angststoornis?

Een angststoornis kan ontstaan in de kindertijd, puberteit of volwassenheid. Meestal is er niet één specifieke oorzaak, maar een samenspel van verschillende factoren, ook wel risicofactoren genoemd. Deze vergroten de kans op het ontwikkelen van een angststoornis. Voorbeelden hiervan zijn persoonlijke eigenschappen, erfelijkheid, omgevingsinvloeden en ingrijpende levensgebeurtenissen.

Tegenover deze risicofactoren staan beschermende factoren: omstandigheden die iemand juist beschermen tegen de ontwikkeling van een angststoornis. Dit kunnen bijvoorbeeld persoonlijke eigenschappen zijn zoals zelfwaardering en zelfvertrouwen, een beschikbaar en steunend sociaal netwerk en gezonde copingstrategieën.

Wat zijn de verschillende angststoornissen?

Separatieangststoornis

Kinderen met separatieangst, ook wel verlatingsangst, zijn extreem bang om gescheiden te worden van degene aan wie ze gehecht zijn. Vaak zijn dit hun ouders of verzorgers. Wanneer kinderen gescheiden zijn ervaren ze vaak heimwee en maken ze zich enorme zorgen over de veiligheid en gezondheid van hun ouders of zichzelf. Separatieangst bij kinderen tussen de 8 en 18 maanden is een normale stap in de emotionele ontwikkeling. Er is pas sprake van een separatieangststoornis wanneer het gedrag niet meer bij de leeftijd past. 

Sociale angststoornis

Iemand met sociale angst heeft een heftige, aanhoudende angst voor en vermijding van sociale situaties. Kinderen met deze stoornis hebben een blijvende angst om iets fout te doen of kritiek te krijgen in sociale situaties, in het bijzonder met leeftijdgenoten. Kinderen met een sociale angststoornis vermijden daarom sociale situaties, wat voor schoolweigering kan zorgen. 

Specifieke fobie

Kinderen met een specifieke fobie hebben een heftige angst voor een specifieke situatie, gebeurtenis, voorwerp of dier. Bijvoorbeeld een angst voor spinnen, honden, hoogtes, de tandarts of bloedprikken. Zelfs al denken aan datgene waar iemand met een specifieke fobie bang voor is zorgt voor angstige gevoelens. Vaak weet iemand wel dat de angst niet nodig is, maar krijgen ze deze toch niet onder controle. 

Gegeneraliseerde angststoornis

Kinderen met een gegeneraliseerde angststoornis zijn overmatig angstig en bezorgd over dagelijkse onderwerpen. Zonder dat er een directe aanleiding is, piekeren ze veel over dingen die zouden kunnen gebeuren. Ze maken zich bijvoorbeeld zorgen over wat er in de wereld gebeurt, geld, gezondheid van zichzelf en van dierbaren, school of werkprestaties, vrienden of een mogelijke echtscheiding van hun ouders.  

Paniekstoornis/agorafobie

Kinderen en jongeren met een paniekstoornis hebben regelmatig paniekaanvallen zonder dat hier een duidelijke oorzaak voor is. Deze aanvallen komen onverwacht. Een paniekaanval bestaat uit bijvoorbeeld een verhoogde hartslag, transpiratie, duizeligheid, flauwvallen en misselijkheid. Vaak zijn deze paniekaanvallen zo vervelend dat er ook een angst ontstaan voor het krijgen van een paniekaanval. Dit kan ervoor zorgen dat je drukke situaties waaruit je niet gemakkelijk weg kan gaat vermijden. Je durft dan bijvoorbeeld niet meer met het openbaar vervoer, boodschappen te doen of naar een druk plein. Sommige mensen durven zelfs helemaal niet meer naar buiten. Dit wordt ook wel agorafobie (pleinvrees) genoemd.

Selectief mutisme

Selectief mutisme is een vorm van hardnekkige spreekangst waarbij iemand in sommige situaties niet kan praten. In vertrouwde omgevingen zoals thuis of met bepaalde mensen lukt spreken gewoon, maar met andere mensen, op school/werk of buitenshuis gaat spreken helemaal niet. Mensen met selectief mutisme willen wel praten, maar de spanning loopt zo hoog op dat ze blokkeren of bevriezen. Dit kan zowel voor de persoon als voor de omgeving erg lastig zijn. Het komt meer voor bij jonge kinderen, maar ook adolescenten en volwassenen kunnen ermee te maken krijgen. Soms gaat het vanzelf over, maar vaak is specifieke kennis en interventie nodig om mensen met selectief mutisme en hun omgeving te helpen.

Wat kan je eraan doen?

Als de klachten het dagelijks leven verstoren en de ontwikkeling van het kind belemmeren is het verstandig om professionele hulp in te schakelen. Een verwijzing naar de jeugdhulpverlening kan worden geregeld via de huisarts of de gemeente (jeugdteam of sociaal wijkteam). Samen met de behandelaar wordt gekeken naar de juiste psychische hulp. 

Bij kinderen en jongeren is cognitieve gedragstherapie (CGT) de meest gebruikte en effectieve behandeling voor het voorkomen en verminderen van verschillende angststoornissen. CGT bestaat uit het identificeren en veranderen van angstige gedachten en het aanpakken van vermijdingsgedrag. Veel mensen die ergens bang voor zijn doen er alles aan om hun angst te vermijden. Op de korte termijn zorgt dit ervoor dat de angst afneemt. Op de lange termijn zorg je er echter voor dat de angst in stad gehouden wordt. Tijdens CGT leer je angstige gedachten te veranderen naar helpende gedachten. Een belangrijk onderdeel van CGT is exposure, waarbij het kind stapsgewijs wordt blootgesteld aan hetgeen waarvoor hij/zij bang is om de angst te overwinnen. Er wordt hier geoefend met het doorbreken van vermijdingsgedrag. Hierbij is het belangrijk dat het kind naast de therapie ook thuis blijft oefenen. 

Zie hier ook de factsheet van de VGCt over cognitieve gedragstherapie bij kinderen met een angststoornis.

Waar kan ik betrouwbare informatie vinden?

Veel organisaties bieden informatie of ondersteuning voor ouders met betrekking tot angst bij kinderen.

Hoe kan je iemand met angst helpen?

Hoe kan je iemand met angst helpen?
  • Neem de angst serieus
  • Maak de angst bespreekbaar
  • Creëer een veilige omgeving
  • Zorg voor voldoende slaap, beweging en gezond eten voor je kind
  • Ga niet te veel mee in de angst, maar voorkom tegelijkertijd dat je je kind dwingt iets te doen

Veelgestelde vragen

Wanneer kan ik de advieslijn bellen?

De advieslijn kan je bellen met al je vragen rondom angst en stress bij kinderen. We denken op deze manier graag met je mee.

Wat zijn normale angsten en wanneer moet ik hulp inschakelen?

Normale angsten zijn angsten die horen bij de ontwikkeling en meestal vanzelf weer overgaan. Als angst of stress je in het dagelijks leven in de weg zitten, bijvoorbeeld als je niet meer goed slaapt, werkt, of sociale contacten vermijdt dan is het belangrijk om hulp te zoeken. Begin bijvoorbeeld bij de huisarts. 

Ik ben op zoek naar hulp. Kan het KAS mijn kind behandelen?

Nee. Het KAS is een kenniscentrum en geen behandelinstelling. Wij bieden zelf geen behandeling aan. Wel werken we nauw samen met erkende behandelinstellingen en onderzoekers. Via hen bieden we soms toegang tot trainingen en interventies.